po vo
17 juni 2021

De Kennisrotonde – begeleiding (hoogbegaafde) leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften

De Kennisrotonde is een uniek loket voor de snelle beantwoording van vragen uit het onderwijs met kennis uit onderzoek, en is onderdeel van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). De Kennisrotonde heeft de onderstaande vraag ontvangen. De reactie delen wij graag.

Hoe kunnen intern begeleiders leraren zo begeleiden dat zij goed passend onderwijs kunnen bieden aan (hoogbegaafde) leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften?

Veel leraren hebben behoefte aan begeleiding om passend onderwijs te kunnen bieden aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Intern begeleiders kunnen hen helpen met handelingsgericht werken: een cyclische werkwijze die effectief is. Hoogbegaafde leerlingen zijn erbij gebaat als intern begeleiders aansturen op vroege signalering. Werken met een portfolio en een kort, verrijkt programma stimuleert ook hun ontwikkeling. Verder kunnen intern begeleiders inzetten op het wetenschappelijk onderbouwen en evalueren van nieuwe initiatieven.

De meeste leraren zijn tevreden over de ondersteuning van de intern begeleider (IB’er), maar met name bij leer- en gedragsproblemen van (hoog)begaafde leerlingen zouden zij meer begeleiding willen.

Handelingsgericht werken is effectief

Uit onderzoeken in binnen- en buitenland blijkt dat handelingsgericht werken een effectieve methode kan zijn om in de individuele ondersteuningsbehoeften van leerlingen te voorzien. Zeven uitgangspunten staan centraal: de ondersteuningsbehoeften van leerlingen, de rol van de leerkracht, doelgericht werken, afstemming tussen betrokkenen, positieve aspecten van de betrokkenen, constructieve samenwerking tussen de betrokkenen, en transparantie voor alle betrokkenen.

Handelingsgericht werken is een cyclische werkwijze die bestaat uit vier stappen die leerkrachten en IB’ers drie keer per jaar samen doorlopen. De vier stappen zijn: signaleren, analyseren, plannen en realiseren. Leerkrachten, IB’ers en eventuele externe deskundigen bespreken in die cyclus meerdere malen de betrokken leerlingen en hun ontwikkelingsperspectief. Dan bepalen ze of de gestelde doelen zijn behaald en of er nieuwe plannen gemaakt moeten worden.

De 1-zorgroute: centrale rol voor IB’er

Op basis van de uitgangspunten is de 1-zorgroute ontwikkeld, een instrument voor de dagelijkse onderwijspraktijk. De IB’er is hierin de spin in het web die leerkrachten begeleidt, de groeps- en leerlingbesprekingen leidt en de schakel is naar externe zorg. Deze aanpak helpt om vroeg te signaleren, leerkrachten een centrale positie te geven, en om de ondersteuning beter af te stemmen. Op deze manier worden IB’ers ook meer een coach voor de leerkrachten.

Ook (hoog)begaafde leerlingen extra ondersteunen

Niet alleen leerlingen die achterblijven in hun ontwikkeling, maar ook begaafde en hoogbegaafde leerlingen kunnen extra ondersteuning nodig hebben om te excelleren. Maar het aanbod voor deze leerlingen is nog beperkt. Ook daarin kunnen IB’ers een rol spelen. Het gaat vooral om:

  • Vroeg signaleren van (hoog)begaafdheid: dan kan al snel in de behoeften voor extra ondersteuning worden voorzien. Belangrijk daarbij is dat leraren en IB’ers zowel objectieve (zoals toetsresultaten) als subjectieve informatiebronnen (zoals gesprekken met ouders of leerlingen) gebruiken. Gesprekken met leerlingen hebben een positieve invloed op hun ontwikkeling, omdat zij actief worden betrokken bij hun leerproces.
  • Werken met portfolio: dit kan de metacognitieve vaardigheden van (hoog)begaafde leerlingen versterken. Door te werken met een portfolio kunnen leerlingen doelen stellen, een plan maken om ze te bereiken, het proces monitoren, en evalueren of de doelen behaald zijn. Juist voor (hoog)begaafde leerlingen is het belangrijk om extra aandacht aan metacognitieve vaardigheden te besteden, omdat zij deze vaardigheden niet vaak hoeven te gebruiken om goede resultaten te behalen.
  • Een versneld of verrijkt programma: dit leidt gemiddeld tot (kleine) positieve effecten op leerprestaties en sociaal-emotionele ontwikkeling van (hoog)begaafde leerlingen. Zij kunnen het programma in hun eigen klas volgen, of in een aparte groep. Dat laatste heeft als voordeel dat ze dan in contact komen met andere (hoog)begaafde leerlingen.
  • Initiatieven onderbouwen en evalueren: IB’ers kunnen het voortouw nemen om nieuwe initiatieven in de school empirisch te onderbouwen en de effecten te evalueren.

Meer weten?

Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.

Of bekijk de websites van:

  • IMAGE (Impact of Activities in Gifted Education), dit consortium doet onderzoek naar effectieve interventies voor (hoog)begaafde leerlingen in het po/vo
  • Wij-leren over handelingsgericht werken
  • POINT013 , een werkplaats voor onderwijsonderzoek in de regio Tilburg en Eindhoven met veel informatie over (hoog)begaafdheid

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Annabel Vaessen (antwoordspecialist) en Wouter Schenke (Kennismakelaar Kennisrotonde). Zij hebben hiertoe leden van het IMAGE-consortium geconsulteerd.


Nieuws 22 juli 2021

Regeling screenings- en testinstrumenten lwoo en pro schooljaar 2022–2023

Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 6 juli 2021, nr. 28584366, houdende de vaststelling van de […]

Meer lezen »

Nieuws 20 juli 2021

Kamerbrief over stand van zaken samenwerking onderwijs en (jeugd)zorg

Demissionair onderwijsminister Slob (OCW) en demissionair staatssecretaris Blokhuis (VWS) hebben in een brief aan de Tweede Kamer de voortgang geschetst […]

Meer lezen »

Praktijkvoorbeelden

Het is niet nodig om zelf opnieuw het wiel uit te vinden. Laat u inspireren door onze praktijkvoorbeelden.

Bekijk praktijkvoorbeelden

Scan Passend Onderwijs

Vul de Scan Passend Onderwijs in en krijg een helder beeld van de stand van zaken op uw school.

Doe de Scan Passend Onderwijs

Wat is passend onderwijs?

Leerlinge Syl van der Priem stelt deze vraag op haar eigen school en doet verslag in het filmpje. Het filmpje is gemaakt ter introductie van een congres.

Bekijk video